Kulturë

Shah – Një Lojë e Mbretërve

s82-Hyde-drawing-india

Origjina e Shah-ut dhe ndryshimet pastaj…

Sipas historianëve të shah-ut, shah është një nga lojërat më të vjetra në ekzistencë, që ka origjinën rreth shekullit të 6-të PE.

Në ato kohëra, Rajah i Indisë (Mbret) besonte se lufta është shkolla më efektive për ti mësuar vlerat e vlerës, vendim-marrjes, durimit, maturisë dhe trimërisë. Për shkak të kësaj besohet se lufta është zgjedhur si model i lojës.

chess-02

Tregimi më interesant dhe  shpesh i persëritur me meritat e shpikjessë lojës e të shenjtit, Sissa, në gjykatën e mbretit Indian, Balhait. Mbreti ishte i shqetësuar nga mbizotërimi i kumarit dhe varësisë me lojëra e fatit të pastër. Ai thirri Sissa-n dhe i kërkoi njeriun e menqur që të krijojë një lojë, e cila do të kërkonte aftësi mendore të pastërta të maturisë, parashikimit, vlerës, gjykimit, durimit, maturisë dhe aftësi analitike dhe të arsyeshme, për ta kundërshtuar mësimin e lojërave në të cilat shansi (fati) përcaktonte të ardhurat me hedhje të zareve.

Në ca kohë pastaj, Sissa u kthye në gjykatën e Mbretit me një tabelë (Ashtapada) që përmbante 8×8=64 katrorë me rregulla jo shumë ndryshe që përdorim ne sot. Ishin dy ushtri me ngjyra të ndryshme me 32 njerëz ku qëllimi ishte për ta zënë apo mbytur mbretin e ushtrisë kundërshtare.

IMG_27001

Në këtë lojë ishin 4 pjesëtarë që ishin emëruar ‘CHATURANGA’ që nënkuptonte ‘katër trupa’ të jenë elefanta, kuajë, qerret dhe ushtarë këmbësorë. Emërtim tjetër për këtë lojë ishte Ashtapada që nënkuptonte ‘tetë hapa’.

Sir William Jones, vuri atë shah nën emrin sanskrit Chaturanga që u eksportua nga India në Persi në shekullin e 6-te PE dhe nga korrupcioni natyral, Persianët e vjetër e ndryshuan atë emër në Chatrang; por pasi që shteti i tyre u mor në zotërim të Arabëve, të cilët nuk kishin as shkronjën fillestare apo përfundimtare në alfabetin e tyre, ata e ndryshuan më tej në ‘SHATRANJ’.

chess-12-638

Poeti Persian Firduosi, në poezinë e tij historike, ‘Shahnama’, jep një njoftim per Shatranj në Persi nën sundimin e Chosroes I Anushrivan, të cilit ambasadorët nga Hind (India) sovrane, me tabelë shahu dhe njerëzit duke e pyetur atë nëse do të mund të zbulonte fshehtësite e lojës, në qoftë se ai mund apo të paguajë haraç. Mbreti kërkoi për shtatë ditë hirësi, ku gjatë kësaj kohe njeriu i mençur u përpoq kot për ta zbuluar fshehtësinë. Përfundimisht, ministri i Mbretit mori copëzat në shtëpi dhe e zbuloi sekretin për një ditë dhe një natë.

Shatranj sikur Forbes vëri në dukje, është fjalë e huaj mes Persianëve dhe Arabëve, ku derivimi natyror nga termi chaturanga është i qartë.

Madje edhe fjala ‘shah-mat’ derivon nga termi Persian ‘Shah-mat’ që nënkupton ‘Mbreti është i vdekur”. Përkthimi Sanksrit i këtij termi do të ishte Khastra Mruta.

1400 vjet kaluan para se loja të arrinte botën perëndimore. Moors e sollën në Spanjë; Italianët e mësuan nga Sarakenët me shpejtësi të jashtëzakonshme.

Në Indi Hirësia e tij Beneficience dhe Vizieri i tij dërguan pjesët që presentonin divizionin e ushtrisë së mbretit – Elefantin, Kalin, Qerret dhe ushtarët këmbësorë, në luftë. Vizieri do të bëhej Mbretëreshë në verzionin Europian të lojës dhe në rrjedhën e historisë. Elefantët Indian transformohen në Ipeshkvijtë dhe Qerret në Rook (fig. Kështjellë).

Një nga setet e ballafaqimit që përdoret në shah jane ‘Rook’  (Kështjellat). Rook është i ngjajshëm me qerretin Indian, duke mbrojtur krahët e ushtrisë. Termi vjen nga termi Persian ‘Roth’ që nënkupton Ushtar. Termi Persian rrjedh nga termi Indian ‘Rukh’, që duket qartë se është gjeneruar në fjali Sanskrite Rakshak që nënkupton ushtar e që ka kuptimin, “për të mbrojtur”.

463909423

‘Peshkopi’tek Persianët thirrej Pil (Elefant) por Arabët duke mos pasur shkronjën ‘P’ në alfabetin e tyre, e shkruajtën ‘Fil’, apo me artikullin e tyre definitiv, Al-Fil (Elefanti). Ishte komandant i ardhshëm dhe një forcë që ndihmonte këshilltarin apo ministrin.

Elefanti u përfaqësua nga pjesë të shkurtra të ndara thellë në majë, duke simbolizuar çatallët e këtyre kafshëve. Kjo formë u keqinterpretua gabimisht si ‘një kapelë budallai’ në Francë dhe si ‘kësula e Peshkopit’ në Portugali dhe në shumë vende anglisht-folëse.

‘Mbretëresha’ në Europë ku gruaja nuk luante ndonjë rol vartës të përshkruar tek ato në orient përfaqësonin ‘Këshilltarin’. Mbretëresha është lakuriq e pjesëve moderne dhe ka pësuar ndryshime në emër, gjini dhe fuqi. Në Shatranj, kjo pjesë thirrej ‘Firz apo Farz’ që nënkuptonte këshilltar apo Gjeneral.

‘Kalorësi’ si simbol ka ardhur për të përfaqësuar virtytet e kalorësisë me bishtin e skalitur në mënyrë të shkëlqyeshme dhe duke rrjedhur në fllad. Karakteristikat e tyre kanë qenë me theks të theksuar në setin e shahut Staunton.

Phidias ishte skulptori që punonte në Phartenon ( Mermer Elgin) dhe konsiderohet skulptori më i madh i Greqisë së lashtë. Statujat greke janë projektuar në përputhje me një sërë përmasash matematikore dhe kryevepra Supreme e Phidias ishte Partenoni i Athinës.

Kali u identifikua me kalorës në shpinë, Kalorës në Anglisht, Kavalier në Frengjisht, Kavalier në Italisht, Kalorës në Gjermanisht e kështu me rradhë.

Kuadri i lojës ka mbetur i fiksuar që nga kjo periudhë. Është një tabelë katrore në të cilat vijat horizontare dhe vertikale shënojnë tetë rreshtat e qelizave secila. Sheshet në tabelat tradicional  gjithmonë referohen si bardh e zi, të njëjta si të shahut pavarësisht nga ngjyra e tyre aktuale.

Shumë shkollarë Jevrej dhe të Krishterë kanë luajtur shah. Kisha e hershme Kristiane dënoi lojën, e cila tregon forcën e plotë të mënyrës mesjetare jotolerante të të menduarit që mbizotëronte gjatë asaj periudhe të lulëzuar.

Shah luhet në shumë shtete lindore, që tregon se loja ka dukje globale. Për 500 vjet shahu është luajtur në Europë me rregulla të trashëguara nga muslimanët. Por merrte aq shumë kohë për tu luajtur sa që shumë lojtarë kufizonin vetveten për të zgjidhur pozita speciale. Gjatë pjesëssë mëvonshme të mesjetës, lojtarë udhëheqës Spanjoll dhe Italian propozuan ndryshime gjithëpërfshirëse në rregulla që shkurtuan lojë arsyeshëm.

Në fund të shekullit të 15-të, rregullat e reja u pranuan në krejt shtetet Europiane dhe gradualisht në shtetet orientale poashtu. Pasi që lojtarët gjithkund preferonin lojën më të shkurtë, kjo ndodhi, sa që për 100 vjet akoma është luajtur me rregulla të njëjta por në përmasa globale.

Për shkak të përparësisë së mëparshme në mesin e kalimtësisë intelektuale të favorizuar nga klasa e epërme, Shah-u poashtu quhet LOJA MBRETËRORE.

Uğur Doğuş

 

Advertisements

Categories: Kulturë, Shqip, Stil jetese

Tagged as: , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s